Alynma sözleriň (özgelerden geçen sözleriň) dile ýetirýän täsiri baradaky mesele diňe bir dilçileri däl, eýsem şol dilde gürleýän her bir adamy gyzyklandyrýan örän wajyp we çuňňur mowzuk bolsa gerek...

Gysgaça aýtsak, "alynma sözleriň özi däl-de, olaryň ulanylyş derejesi we ulgamsyzlygy dile zyýan berip biler..." Bularyň hem oňyn (pozitiw), hem otrisatel (negatiw) taraplary bar.

Geliň, bu meseläni iki taraply gözden geçireliň:

1. Haýsy ýagdaýda alynma sözler dile ZYÝAN berip biler?

Alynma sözler aşakdaky ýagdaýlarda diliň tebigy gurluşyna we baýlygyna howp salýar:

✅️Ene dilindäki taýýar sözleri gysyp çykarmak: Eger dilde bir düşünjäni aňlatmak üçin öz sözümiz bar bolup, onuň ýerine yzygiderli daşary ýurt sözi ulanylsa, ene diliň öz sözi wagtyň geçmegi bilen unudylýar we "arhiwleşýär" (öli söze öwrülýär).

Mysal üçin: "Mümkinçilik" diýip bolýan ýerde hemişe "wariant" ýa-da "mümkin" diýilýän ýerde "really" diýmek dildäki original sözleri garyplaşdyrýar.

✅️Diliň grammatik we fonetik gurluşynyň bozulmagy: Dile örän köp mukdarda ýat (keseki) sözler we ýat ses utgaşmalary girse, diliň özüne mahsus bolan ses sazlaşygy we söz ýasalyş düzgünleri gowşap başlaýar.

✅️"Söz garyndysynyň" emele gelmegi: Esasan ýaşlaryň arasynda, internetiň we sosial ulgamlaryň täsiri bilen, iki ýa-da üç diliň sözlerini garyşdyryp gürlemek endigi döreýär. Bu bolsa diliň arassalygyny hem-de çeperçiligini ýitirýär.

2. Haýsy ýagdaýda alynma sözler dile PEÝDA getirýär?

Taryh boýunça bütin dünýäde bütinleý "arassa" we hiç bir dilden söz almadyk ýekeje-de uly dil ýokdur. Söz almaklyk — bu diliň ösüşiniň we baýlaşmagynyň tebigy gurnamasydyr.

✅️Täze düşünjeleri we tehnologiýalary aňlatmak: Ylym, tehnika, kompýuter, lukmançylyk we internet dünýäsinde her gün täze düşünjeler emele gelýär. Olaryň hersine diliň içinden täze söz tapmak ýa-da ýasamak hemişe aňsat däl.

Mysal üçin: "Telefon, internet, generator, akkumulyator, transformator, wirus" ýaly sözler dünýä dilleriniň köpüsinde meňzeş kabul edilendir.

✅️Diliň söz baýlygyny artdyrmak: Käwagt alynma söz ene dildäki sözüň göni sinonimi bolman, eýsem şol sözüň inçe bir öwüşginini aňladýar. Bu bolsa dilde pelsepewi we çeperçilik çuňlugyny artdyrmagyna kömek edýär.

Dile zyýan bermez ýaly näme etmeli?

Dilçilikde munuň öňüni almak üçin dili ýat elementlerden arassalamak syýasaty we sözleri ene diliň düzgünine uýgunlaşdyrmak ýaly usullar ulanylýar.

1. Sözi özleşdirmek (Türkmenleşdirmek): Başga dilden söz alnanda, ony ene diliň ses gurluşyna uýgunlaşdyryp aýtmak we ýazmak dili gorap saklaýar. Meselem, asly arapça ýa-da rusça bolan köp sözler wagtyň geçmegi bilen türkmen diliniň seslerine uýgunlaşyp, öz sözümiz ýaly bolup gidipdir (krowat -> krowat, galstuk -> galstuk ýaly ýa-da asly arapça bolan "kitap, sagat, mekdep" sözleri).

2. Öz ukybyňy ulanmak: Täze düşünje gelende, ilki bilen ene diliň öz söz ýasaýjy goşulmalary arkaly täze söz ýasap bolýarmy-ýokmy, şony barlamaly. (Meselem: *холодильник -> sowatgyç, пылесос -> tozan sorujy, компьютер -> kompýuter*).

Jemleýji pikir: Alynma sözleriň özi özbaşyna bir "kesel" ýa-da zyýan däl. Olar diliň bütindünýä medeniýeti we ylmy bilen aragatnaşyk saklaýandygynyň subutnamasydyr. Ýöne her bir zatda bolşy ýaly, bu ýerde hem çen-çenlik (balans) gerek. Eger biz öz dilimiziň baýlyklaryna hormat goýup, ilki bilen öz sözlerimizi ulanmagy endik edinsek, alynma sözler dile zyýan berip bilmez, gaýtam ony baýlaşdyrar. Öz sözümiz barka gaýrat edip öz sözlerimizi ulanjak bolalyň, özümizde ýok sözleri arkaýyn ulanyp bileris.

Hormatlamak bilen, Ahmet Gurbanmyradow.