Biziň şäherçämiziň gyşlary hemişe sowuk bolardy. Ýöne hiç bir gyşyň şol ýylky ýaly gazaply geleni ýadymda däl. Belki-de başymdan geçirenlerimiň täsiri esasynda iň gazaply gyş bolup galandyr aklymda. Köp däl, ýaňy bir on bäş ýaşymdadym. Mekdepden soň daýymyň odun ammarynda işleýärdim. Üç sany odun ammary bardy şäherçämizde, üçüside hatarlanyp biri-birine ýanaşyk ýerleşendi. Kadyr daýymyňky ortadakydy, bir gapdalynda Hüsnüniň, beýleki gapdalynda bolsa Şerefeddiniň odun ammary bardy. Irdenlerine obalylar odunlary getirip ammara tabşyrardylar. Terezide çekenlerinden soň, odunçylar pürsleri palta bilen parçalamana başlardylar. Meniň işim bolsa gyryndylary sübse bilen süpürip haltalamak, çaýhanadan çaý sargamak ýaly tur-otur kersen getir işlerdi ýene-de  daýym çaýhanada oýun oýnaýarka ammara gözegçilik etmekdi. Ammaryň öň tarapy howly ýaly açykdy, beýleki ýarysynyň bolsa diňe üsti şifer bilen ýapylandy. Odunlar şol üstüýapyk bölege üýşürilýärdi. Ýörite iş otagymyz bolmansoň, biz – işçiler şol üçekli (nawesli) bölekde, bir pejiň daşyna üýşüp, kürsülerde oturyp ýylanmana çalyşardyk. Ýöne daýym ammarda wagtlary maňa oturma asla maý bermezdi. Meni işletmek üçin ýok ýerden iş tapardy. Özi otuz ýaşlaryndady. Öýlenen, emma alty ýyl bäri perzentleri bolanokdy. Bu-da maşgaladaky wajyp meseleleriň biridi. Ejem daýzamlar bilen gürleşende daýymyň ikinji gezek öýlenmelidigi hakda gürrüň ederdi.

Gyşyň başynda eýýäm bir metre golaý gar ýagypdy.  Gijelerine aýaz zerarly ýerdäki gar doňýar, soňra onuň hem üstüne gar ýagyp, gat-gat buz gatlagy emele gelýärdi. Turbalar doňansoň suwlar akmaýar, elektrik liniýalardaky näsazlyklar sebäpli günlerçe tok kesilýärdi. Sowuk ynsanyň süňňünden geçip, ýiligine ýetýärdi.

Biziňki diýseň garyp şäherçedi. Birki maşgaladan başga diýen ýaly hemme kişi garyplykdan kösenýärdi. Ýagdaýy gowy bolan käbir esnaflar we söwdagärler hem tüçjar baý hasaplanmazdy. Olaryň ýeke-täk tapawudy, odunlaryny gyş gelmänkä tonnalap alyp, gyşa taýýarlykly girmeleridi. Galanlar bolsa ýa şäherçäniň töweregindäki tokaýlyklardan çöp-çalam çöplärdiler, ýa-da odun ammaryndan gündelik, hepdelik ýeter ýaly odun satyn alardylar.  

Biziň öýümiz şäherçäniň çetki mähellesinde ýerleşýän uly bakjaly öýdi. Dogrusy, atamyň öýüdi diýsek has dogry bolar. Atam we enem bilen bilelikde durmuşa çykmadyk iki daýzam, biz we Kadyr daýym aýaly bilen şol ýerde ýaşaýardyk.  Hemmä ýeterlik otag bolansoň bir ýerdedik. Odunçylyk aslynda atamyň käridi. Garransoň ammary daýym öz üstüne aldy. Meniň kakam tomuslary şähere gurluşyga işlemäge giderdi. Gyşyna gurluşyk işi bolmansoň, ol hem hut şäherçäniň beýleki erkekleri ýaly çaýhanada oýun oýnap wagtyny geçirerdi. Biz iki dogandyk, menden üç ýaş kiçi Gudrat bardy. Şol ýyl şäherçäniň ýeke-täk orta mekdebiniň soňky synpynda okaýardym.

Şeýle bir gyş bolýardy welin, gar sebäpli mekdepler yzygiderli ýapylýardy. Iki hepde bäri mekdepler ýapykdy, haçan açyljagy hem näbellidi. Şäherçäniň ähli köçeleri ýaly, ýeke-täk esasy köçesi hem gar zerarly ýapylypdy. Adamlar gara batyp-çykyp kynlyk bilen ýöräp bilýärdiler. Häkimligiň köne greýderi esasy köçäni açyk saklamak üçin jan edýärdi, ýöne dynuwsyz ýagýan gar sebäpli onuň hem peýdasy degmeýärdi. Mekdepleriň ýapyk bolmagynyň sebäbi ýollar däldi, ýakmaga zat galmandy, sowukdan ýaňa sapak geçip bolmaýardy. Şol sebäpli men hem gün uzyn ammar­da işleýärdim.

Bir gün giçlik, garaňky gatlyşyp ugranda, Perihan bilen ejesi ammara geldi. Orta mekdebe başlanymyzda Perihan bilen bir synpdadyk, soňra ol mekdebi taşlady. Kakasy aradan çykansoň okuwdan çykmaga mejbur bolupdy. Onuň kakasy hem gurluşyk işçisidi, eşidişimize görä, nädip bolan bolsa-da, gurluşykdan gaçypdyr. Ilki habary geldi, soňra şäherden jesedini getirdiler. Tomusyň ahyrydy. Onsuzam gaty garypdylar, büsbütin perişan boldular. Ejesi soňky tomusy bag-bakja işlerinde işledi, ýöne gyş gelende ýene çäresiz galdylar. Goňşularynyň getiren naharlary, esnaflaryň ownuk-uşak kömekleri bilen gün görmäge çalyşdylar. Olaryň öýi ammaryň edil arkasyndaky iki otagly jaýdy. Ejesi Esma daýza diýseň namysjaň, buýsançly aýaldy. Perihanyň iki ýaşynda bir jigisi hem bardy. Esma daýza iki çagasyna seretmek üçin elinden gelenini edýärdi, ýöne bu kiçijik, garyp şäherçede işsiz, iki ýetim bilen aýak üstünde durmak aňsat däldi.

Perihan diýseň owadandy, onuň uly goňur gözleri, uzyn örülen saçlary bardy. Inçeden, uzyn boýludy. Kakasyny ýitireninden soň ýeter-ýetmezlikden, gaýgy-hasratdan ýaňa hasam horlanypdy, ýöne şonda-da owadandy. Mekdepde okaýarkak hem uzakdan bir-birimize seredişerdik. Çekine-çekine, utana-utana nazarymyz çaknyşardy. Ürkekdik, derrew gözümizi sowardyk.

Şol agşam ammara gelenlerinde ýene-de öňkiler ýaly gözlerimiz kakyşdy. Esma daýzanyň egninde başyndan biline çenli uzyn, galyň bir şal bardy. Kiçijik ogluny hem gujagynda tutup şol şala dolapdy. Gar ýagýardy, şal gara basylyp, tas ak reňke öwrülipdi. Perihanyň üstünde bolsa köne bir palto bardy. Ýeňleriniň ujy könelmekden ýaňa süzülipdi. Ol ellerini paltonyň ýeňiniň içine çekip, käwagt-käwagt bir agzyna eltip deminiň yssysy bilen ýylatmaga çalyşýardy. Onuňam örülen saçlary, inçe eginleri ezilip, gar bilen örtülipdi. Ikisiniň hem aýagynda köne tomus aýakgaplary bardy. Galyň ýüň joraplary gara ezikdi. Ammaryň üçegindäki diregden asylgy duran ýag çyrasynyň solgun sary yşygynyň astynda şeýle bir sülmüräp durdular.

Esma daýza daýymdan biraz odun sorady. Geçen gyş hem az-owlak nesýesine odun alypdylar. Biraz bizden, birazam Şerefeddiniň ammaryndan. Tomus işlänem bolsa, puluny ýetirnip bilmäni üçin bergisini berip bilmändi. Bu gyş hem daýym birnäçe arabalyk oduny nesýe beripdi, ýöne bu soňky sapar diýipdi. "Gitsin Hüsnüden alsyn" diýýärdi daýym. Hüsnü, Esma daýzanyň adamsy aradan çykandan soň, oňa musallat bolupdy, öýlenmek üçin azar berýärdi. Hüsnü daýym bilen deň-duşrak, sallahdy. Aslynda öýlenmek üçin däl-de, başga zatlar üçin Esma daýza azar berýänini hemme kişi bilýärdi. Şol sebäpli Esma daýza Hüsnüden nesýesine-de bolsa odun soramaýardy. Şerefeddin hem edil daýym ýaly odun bermesini bes edipdi. Bilmedim, belki-de ikisini hem şeýle etmegi sargan Hüsnüdir; niýeti Esma daýzany özünden odun soramaga mejbur etmekdir.

Daýym gelenlerinden ýüz öwrüp yzyna ýollansoň, Esma daýza artykmaç ýalbarjak bolmady. Yzlaryna öwrüldiler-de, garyň içinde gara batyp-çykyp ýöräp gitdiler. Perihan soň ýene bir gezek öwrülip seretdi, göz-göze geldik. Birzatlar aýtmak isledim, ýöne diýip bilmedim, başymy aşak saldym. Howa dogrudanam gaty sowukdy. Gije ýene aýaz boljagy şu wagtdan görnüp durdy. Bu sowukda pejiň gyrasynda hem adam üşeýärdi, olar näderkä?

Birsalymdan soň daýym: "Men çaýhana gidýärin, senem ýap-da öýe git," diýip çykyp gitdi. Üç ammaryň umumy bir garawuly bardy: Keçel daýy. Biz ammary ýapanymyzdan soň geler, daňa çenli garawullyk ederdi. Daýym gidenden soň töweregi ýygnadym, hemişe edişim ýaly ýag çyrasyny öçürdim. Ammaryň girelgesine gapy ýerine ulanýan uzyn demir turbamyzy hem galdyryp ýerine dakdym.

Soňra bir zatlar boldy, kelläme bir pikir geldi, öýe barýarkam yzyma dolandym. Demir turbanyň üstünden böküp geçip, ýene-de ammara girdim. Döwük odunlardan birnäçesini alyp, arka diwaryň üstünden daşary okladym. Ýene ammardan çykyp bu gezek arka tarapa geçdim. Odunlary garyň içinden ýeke-ýeke çykaryp kakdym, gujagymy dolduryp, Perihanlaryň gapysynyň öňünde goýdum. Gapyny birnäçe gezek ýumruklap batly urdum-da, derrew gaçdym.

Üç gije yzly-yzyna şol bir zady etdim. Dördünji gije ýene-de odunlary arka tarapda gujagyma ýygnap durkam, bir el gulagymdan tutup meni howa göterdi. Odunlary garyň içine taşlap kynlyk bilen öwrülip seredip bildim, Keçel daýydy. Gulagym üzülendir öýtdüm. Gulagymdan çeke-çeke meni ammaryň öňüne çenli getirdi. Daýymy çaýhanadan çagyrtdy. Üç gün bäri odunlaryň kemelýändigini aňan daýym Keçel daýa käýäp, "Ýa ogryny taparsyň, ýa-da özüň tölärsiň" diýen eken. Keçel daýy hem "ogryny" tutan badyna daýyma habar beripdi.

Daýym geler-gelmez gahar bilen badyna bir şarpyk çaldy. Ýüzüm onsuzam sowukdan ýaňa lowlap durdy, şarpygyň güýji bilen ýere, garyň içine ýazyldym. Şarpygyň yzasyna kelläm sämedi, burnum, dodaklarym alawlady. Daýym gulagymdan tutup meni ýerden galdyrdy-da, bu gezek beýleki ýaňagyma hasam güýçli şarpyk çaldy. Ýene ýykyldym, bütin tenim ysmaz bolandyr öýtdüm. Daýym hiç zat diýmän çykyp gitdi. Nähili uran bolsada, zordan aýak üstünde durup bilýärdim. Keçel daýynyň ýagdaýyma nebsi agyran bolmaly, üstümdäki gary kakmaga kömek etdi. Şol ýagdaýda haýal-haýal ýöräp öýe gitdim. Bütin ýüzüm gyzaryp çişipdi. Howa gaty sowuk bolansoň öýde hiç kimiň ünsüni çekmedi bu ýagdaýym. Dessine ýerime geçip, ýorganyň aşagyna girdim.

Iki gün ammara gitmedim. Syrkaw diýdim, ysgynym ýok diýdim; ýalanam däldi. Bütin endamym, iň esasam ýüregim agyrýardy. Daýymyň şarpyklaryny içime sygdyryp bilemokdym. Işe gitmämsoň daýym hem gelsin diýip dyzap durmady. Üçünji gün biraz gowulaşanymda ejem: "Hany, Orhanym, daýy-ýegenem bir öýke-kine edermi?" diýip, öz ýanyndan öwüt-nesihat edip, zor bilen meni işe ugratdy. Ammara baramda daýymyň ýüzüne-de seretmedim. Ol hem ne ýüzüme seretdi, ne-de iki agyz söz aýtdy. Öň näme edýän bolsam şony edeýin, geçer gider diýip işe girişdim. Agaç pilçäni alyp, ilki bilen howlyda üýşen garlary arassaladym. Dynç alman, üçegiň (nawesiň) aşagyndaky ýere dökülen gyryndylary topladym. Irräk, agşam bolmanka çykyp öýe gaýtdym. Daýym meniň bilen gürleşmeýärdi, özi biler, men ýalňyş zat etmändim.

Ertir irden ýene ammara gidemde, adamlaryň howsala bilen ammaryň arkasynda üýşendigini gördüm. Arka tarapdan agy, perýat we nalyş sesleri eşidilýärdi. Men hem derrew ylgamaga başladym. Perihanlaryň öýüniň töweregi adamlardan doludy. Içerden ýürek paralaýjy agy sesleri gelýärdi. Ýüregim ýerinden gopana döndi. Töwerekdäkileriň birinden soradym, "Esmanyň kiçijik ogly düýn gije doňup ölüpdir" diýdi. Başga hiç zat eşitmek islemedi gulaklarym. Ylgamaga başladym, şäherçäniň daşyna çenli ylgap gitdim. Demim-demime ýetmän durdym. Daşaryň sowugyna garamazdan gowy derläpdim. Depäniň çür depesine çenli çykdym. Garlaryň örtüp bilmedik uly bir gaýasynyň üstünde oturdym. Şol ýerden garlaryň astynda ezilen garyp şäherçämize seredip, uzak-uzak agladym.

Öýlän aralar aşak düşdüm. Kiçijik çaganyň ikindi namazyndan soň jaýlanjakdygy aýdylýardy. Ammara sowulmadym, deňinden geçip gitdim. Gonamçylyk şäherçäniň beýleki çetindedi. Birnäçe adam metrläp garyň içinde gabyr gazmaga çalyşýardy. Olaryň arasyna goşulup kömek etdim. Gabyr taýýar bolansoň, çaganyň jesedini bir mata dolangy ýagdaýda ymamyň öňünde goýdular. Onuň arkasynda dym-dyrs mähelle bardy. Esma daýza bilen Perihan bir-birine sarylyp kynlyk bilen ýöreýärdiler, ikisiniň hem gözleri aglamakdan ýaňa gan öýüpdi. Perişan ýagdaýdadylar. Şäherçäniň ýaşaýjylarynyň ählisi diýen ýaly hasrat hem-de utanç içindedi. Gözlerim daýymy gözledi, ne ol bardy, ne-de Şerefeddin bilen Hüsnü. Ýokluklaram, gowudy.

Mazaryň iki tarapynda gar we toprak garyşan kiçijik bir depejik emele gelipdi. Men şolaryň biriniň üstünde sömelip, kiçijik gabyra seredip durdym. Birden başymy öwrenimde Perihan bilen göz-göze geldik. Ýüregimden däl-de wyždanymdan gelen bir sarsgyn bilen sowdum derrew nazarymy. Soňra gözümiň çeti bilen Perihanyň henize çenli maňa seredip duranyny gördüm. Nazaryny aýyrmaýardy menden. Onuň gözlerindäki çuň hesret, çäresizlik we yza şeýle bir içime ornaýardy welin, aglamazlyk üçin özümi zordan sakladym. Perihanyň garşysynda doňup galdym. Hiç zat diýip bilmedim, hiç zat edip bilmedim. Emma gidip oňa sarylmagy, iki agyz söz aýtmagy, göwünlik bermegi we ondan teselli tapmagy nähili isläpdim. Şol gün, şol ýerde sarylsadym, hiç kim aýryp bilmezdi meni ondan.

Ymam kiçijik bedeni dogalar okap topraga tabşyrdy. Gabyra atylan her pil toprak bilen bilelikde Esma daýzanyň, Perihanyň perýatlary hasam artdy. Aýallar erkeklerden sähel daşrakda durup aglaşýardylar. Men hem aglamazlyk üçin durman pil bilen toprak atyp, özümi ele almana çalyşýardym.

Agşam öýe gitmedim. Ýene-de şol depä çykyp, solgun yşyklaryň içinde ýarym öli ýaly iňleýän şäherçämizi köp wagtlap synlap oturdym. Gijäň ýaryna golaý, haýal-haýal ýöräp ammaryň arkasyna, Perihanlaryň öýüniň öňüne geldim. Içerden mähelläniň aýallarynyň sesleri we Esma daýzanyň iňildä öwrülen agysy eşidilýärdi.

Ammaryň arka diwaryndan dyrmyşyp, ses çykarman içeri bökdüm. Keçel daýy Hüsnüniň ammarynyň howlulyk ýerinde aýlanyp ýördi. Üç ammaryň hem arasynda serhetleri kesgitleýän bir hatar kerpiç bardy diňe. Biziň ammaryň ätiýaçlyk ammary diýip ulanýan burçuna çenli gitdim. Käwagt ezilen odunlary peçde ýakmak üçin ulanýan benzin gutumyz bardy. Doly bolmagyna umyt edip şony gözledim, tapdym, ýarysyna çenli doludy. Ilki Şerefeddiniň ammaryndan başladym, ýalyn göterilende Keçel daýy derrew şol ýere ylgady. Ol ylganda biziňkä we Hüsnüniň ammaryna geçdim. Ylgap yzyma depä çykanymda, ýalyn asmana çenli göterilipdi. Üç ammar hem lowlap ýanýardy.

Perihan iň bolman şu gije üşemejekdi.

Selahattin Demirtaş