GI DE MOPASSAN

GÖWHER MONJUK

II bölüm

Tans agşamynyň güni gelip ýetdi. Hanym Luazel şol agşam hemmeleriň ünsüni özüne çekdi we uly üstünlik gazandy. Ol näzik, näzenin, şadyýan, begenjinden başy aýlanan ýaly bolup, hemmelerden owadandy. Ähli erkekler oňa seredýärdiler, onuň kimdigini soraýardylar we onuň bilen tanyşmak mertebesine eýe bolmak isleýärdiler. Ministrligiň aýratyn tabşyryklary ýerine ýetirýän gullukçylary diňe onuň bilen wals tansyny etmek isleýärdiler. Hatda ministriň özi hem ony görüp, ünsüni oňa gönükdirdi.

Matilda joşgun bilen, höwesli tans edýärdi. Ol begenjinden özüni ýitirip, hiç zat hakda pikir etmeýärdi. Ol öz gözelliginiň ýeňşinden, üstünliginiň şöhratyndan lezzet alýardy. Bagt buludy ony gurşap alan ýalydy. Daş-töweregindäki adamlaryň özüne bolan haýranlygy, onuň ýüreginde oýanýan islegler we ähli nazarlaryň özüne gönükmegi ony doly ýeňiş gazanan ýaly duýdurýardy. Bu bolsa her bir zenanyň kalby üçin iň süýji duýgularyň biridir.

Olar diňe daň bilen sagat dörtde öýlerine gaýtdylar. Adamsy bolsa ýarygijeden bäri diýen ýaly kiçijik, tas boş salonda başga üç sany gullukçy bilen oturyp, wagtal-wagtal irkilýärdi. Olaryň aýallary bolsa agşamyň şatlygyny doly başdan geçirýärdiler.

Luazel aýalynyň egnine ýönekeý, gündelik geýilýän ýapynja atdy. Ýapynjanyň garyp görnüşi onuň baýramçylyk köýneginiň nepisligi bilen düýbünden gabat gelmeýärdi. Matilda muny duýýardy. Ol egnine kaşaň sütükli donlary atan beýleki aýallaryň özüni görmeginden gorkup, olardan gizlenmek isleýärdi.

Luazel aýalyny saklady:

— Biraz garaşsana! Daşarda sowuklap, keselläýersiň. Men bir at arabasyny gözläp göreýin.

Matilda adamsynyň sözüne gulak asman, basgançakdan aşak ylgady. Köçede golaýda hiç bir at arabasy ýokdy. Şonuň üçin olar uzakdan geçip barýan ähli arabakeşlere seslenip, araba gözläp başladylar.

Olar sowukdan üşäp, indi hiç zat taparys öýdemän, derýa tarap düşdüler. Ahyry kenarda gijelerine Parižiň köçelerinde peýda bolýan köne, harabasy çykan bir at arabasyna duş geldiler. Şeýle arabalar gündizine özleriniň garyp görnüşinden utanýan ýaly, gözden gaýyp bolýardylar.

Arabakeş olary Martir köçesindäki öýlerine eltip goýdy. Olar dymyp, basgançakdan ýokary çykdylar. Matilda üçin şol agşamky şatlyk eýýäm tamamlanypdy. Adamsy bolsa irden sagat ona çenli ministrlige barmalydygyny pikir edýärdi.

Matilda köýneginiň ähli gözelligini ýene bir gezek görmek üçin aýnanyň öňünde ýapynjasyny çykardy. Birden ol gorkudan gygyryp goýberdi. Boýnundaky göwher monjuk ýokdy!

Adamsy eýýäm ýarym geýimini çykarypdy. Ol aýalynyň gykylygyny eşidip:

— Saňa näme boldy? — diýip sorady.

— Men... men... hanym Forestýäniň monjugyny ýitirdim!

Luazel haýran galyp, ýerinden zöwwe galdy.

— Näme?! Nämäni aýdýaň? Bu mümkin däl ahyryn!

Olar köýnegiň gasynlaryny, ýapynjanyň içini, jübülerini — ähli ýerleri gözlediler. Emma monjuk tapylmady.

Adamsy sorady:

— Tans agşamyndan çykanymyzda monjugyň boýnuňdadygyna ynamyň barmy?

— Hawa. Ministrligiň girelgesinde ony elim bilen tutup görüpdim.

— Eger köçede gaçan bolsa, onuň ýere düşen sesini hökman eşiderdik. Diýmek, ol at arabasynda galan bolmaly.

— Hawa, belki-de, şeýledir. Arabanyň belgisini ýadyňda sakladyňmy?

— Ýok. Senem seretmediňmi?

— Ýok.

Olar uzak wagtlap biri-birine garap, elhenç aladanyň içinde doňup galdylar. Soňra Luazel geýindi.

— Men gidýärin — diýdi ol. — Pyýada geçen ýolumyzy başdan-aýak ýöräp çykaryn. Belki, monjugy taparyn.

Ol öýden çykyp gitdi.

Matilda bolsa baýramçylyk köýneginiň içinde, çyrany ýakmaga-da güýji ýetmän, ýatmaga-da mejaly bolman, şol duran ýerinde öli ýaly doňup galdy.

Adamsy irden sagat ýedide öýe dolanyp geldi. Emma ol hiç zat tapmandy.

Soňra ol polisiýa müdirligine, gazet redaksiýalaryna baryp, monjugyň ýitendigi barada bildiriş berdi. Şeýle-de arabakeşleriň duralgalaryna aýlandy. Gysgaça aýdylanda, umydyň ony alyp baran ähli ýerlerine gitdi.

Matilda bolsa başlaryna düşen elhenç betbagtçylygyň agyrlygyndan özüni ýitirip diýen ýaly, günüň dowamynda garaşyp oturdy.

Luazel agşam öýe dolanyp geldi. Onuň ýüzi solupdy, haly teňňeläpdi. Ol hiç hili habar alyp bilmändi.

— Joraňa hat ýaz — diýdi ol. — Monjugyň gulpunyň döwülendigini we ony bejertmek üçin ussa berendigiňi aýt. Şeýle etsek, nädip çykalga tapmalydygymyzy oýlanmak üçin biraz wagt utarys.

Matilda adamsynyň aýdyşy ýaly, hat ýazdy.

Hepdäniň ahyryna çenli olaryň umydy bütinleý üzülipdi. Bäş ýyl garran ýaly bolan Luazel ahyry şeýle diýdi:

— Biz ýiten monjugyň öwezini dolmalydyrys.

Ertesi gün olar monjugyň gutusyny ýanlaryna alyp, onuň gapagynda familiýasy ýazylan zergäriň ýanyna gitdiler.

Zergär hasap depderlerini agdaryp çykdy-da:

— Hanym, bu monjugy men satmandyryn. Men diňe onuň gutusyny satypdym — diýdi.

Şondan soň olar bir zergäriň ýanyndan beýlekisine aýlanyp başladylar. Olar gözleýän monjugynyň nähili bolandygyny ýatlamaga, biri-birleri bilen maslahatlaşmaga çalyşýardylar. Aladadan we gynançdan ikisiniň hem ýüzi solup, güýç-kuwwaty galmandy.

Ahyrsoňy, Pale-Ruaýal köçesindäki bir dükanda gözleýän monjugyna edil meňzeş bir monjugy tapdylar. Onuň bahasy kyrk müň frankdy. Emma satyjy ony otuz alty müň franka bermäge razy boldy.

Olar zergärden monjugy üç günüň dowamynda başga birine satmazlygyny haýyş etdiler. Şeýle-de, eger asyl monjuk fewral aýynyň ahyryna çenli tapylsa, täze monjugy otuz dört müň franka yzyna kabul etmegi şertleşdiler.

Luazeliň kakasyndan galan on sekiz müň frank puly bardy. Galan puluny bolsa karz almaly diýen karara geldi.

Şondan soň ol pul gözläp başlady. Birinden müň frank, beýlekisinden bäş ýüz frank, birinden ýüz frank, başga birinden elli frank alýardy. Ol bergi hatlaryny ýazýardy, öz üstüne agyr borçnamalary alýardy, süýthorlar we dürli karz berijiler bilen tanyşýardy.

Ol bütin ömrüne ýetjek bergileriň girdabyna düşdi. Hatda bu bergilerden hiç haçan çykyp biljekdigini bilmezden, weksellere gol çekýärdi. Öňünde garaşýan aladalar, ýakynlaşyp gelýän agyr maddy ýetmezçilik, geljekki maddy mahrumçylyklar we ruhy azaplar onuň gerdenine düşýärdi.

Ahyrsoňy, ol täze monjugy almak üçin zergäriň ýanyna gitdi-de, söwdanyň üstünde otuz alty müň franky sanap berdi.

Hanym Luazel täze monjugy hanym Forestýä eltip berdi. Hanym Forestýe nägilelik bilen:

— Muny näme üçin beýle uzak sakladyň? Ol maňa gerek bolup bilerdi ahyryn — diýdi.

Ol monjugyň gutusyny hatda açyp hem görmedi. Matilda hut şundan gorkýardy. Eger jorasy monjugyň çalşylandygyny duýan bolsa, näme pikir ederdi? Näme diýerdi?

Belki-de, ony ogrulykda aýyplardy?