1-NJI BAP: GULPLY OTAGDAKY SYR

Brakenmir ülkesinde gyş birden düşýärdi. Demirgazykdaky belent daglaryň depesinden inen sowuk şemal jülgelere ýaýrap, töweregi ak dona büreýärdi. Birnäçe günüň içinde derýalar doňup, ýollar gar astynda galýardy. Agaçlaryň şahalaryna gyraw düşýärdi. Şeýle günlerde oba adamlarynyň aladasy artýardy. Hasyly ýygnap ýetişmedikler haryt-galla diýip elewrärdi, mal-garanyň ot-iýminden howatyr ederdi. Emma bu gezek olaryň aladasy has uludy. Sebäbi halk arasynda şeýle sowugyň sebäpkäri hökmünde ýene-de jadygöýler görkezilýärdi.

***

Ketrin dyzynyň üstünde ýatan galyň jiltli kitabyň sahypalaryny agdaryp otyr. Sowukdan ýaňa barmaklary doňup, sahypalary zordan öwürýärdi. Daş diwarly otagda ýanyp duran şemlerden başga ýylylyk berýän zat ýokdy. Otaga mum bilen köne kitaplaryň ysy ýaýrapdy.

Stoluň başynda dört ýaş gyz sessiz-üýnsüz kitap okaýar. Olaryň öňünde gadymy ýazgylar, dürli alamatlar, jadyly sözler bilen doldurylan kitaplar açyk ýatyrdy.

— Sesiliýa, sözüň soňky bogunyny ýalňyş aýdýaň — diýip, Ketrin başyny galdyrman duýdurdy. — Üçünji bogna ýeteňde demiňi sähel saklamaly. Jadyly sözleri howlukmaç okap bolanok. Her bir harpyň öz agramy bar. Ony diňe diliň bilen däl, ýüregiň bilenem aýtmagy başarmaly.

— Men-ä ilki bilen şu sowukdan gutulmagyň jadysyny öwrenäýsem diýýän — diýip, Sesiliýa hüňürdedi. — Barmaklarym doňup, kitabyň sahypalarynam öwrüp bilemok.

Ol gyzyl saçlaryny ýeňsesine atdy-da, stoluň üstünde duran köne demir gulpa seretdi. Soňra kitaba egildi. Biraz dymyp oturandan soň, ýazgylary ýuwaşlyk bilen okap başlady.

Sesiliýanyň sesi ýakymlydy. Ol her sözi özüne mahsus heň bilen aýdýardy. Gadymy sözleriň soňky bogny tamamlanyp-tamamlanmanka, stoluň üstündäki gulpuň içinden çalaja ses çykdy. Demir dili süýşüp, gulp öz-özünden açyldy.

— Ahyry başardym! — diýip, Sesiliýa begenç bilen gygyrdy. — Diýmek, bu jady bilen diňe gapylary gulplamak däl, açybam bolýan eken!

— Muny öň bilen bolsak, näçe wagtymyzy tygşytlardyk — diýip, Ewelin ýylgyrdy.

Penjiräň öňünde duran Rozalind daşardaky garaňkylyga seredýärdi.

— Käşgä obalylaryňam agzyny ýapýan bir jady tapsadyk — diýip, ol kinaýaly gepledi.

Rozalind sary saçly, görmegeý gyzdy. Egnindäki gymmatbaha ýüň ýapynjasy palçykdan hapalanypdy. Ol ýapynjasynyň etegini düzedip, aşakdaky ýoda tarap ümledi.

— Salgyt ýygnaýjyň ölümini biziň boýnumyza atjak bolýalar. Eger oň biziň jadygöýligimiz sebäpli ölmändigine ynandyryp bilmesek, bu gijäň soňy gowy gutarmaz.

Ewelin oň ýanyna baryp, penjireden aşak seretdi. Monastyryň depesiniň etegindäki ýodada birnäçe adamyň gelýändigi görünýärdi. Olaryň ellerindäki ýanan çyralaryň, otlaryň ýagtysy garaňkylykda saýgarylýardy.

Mähelle golaýlaşdygyça, olaryň gaharly seslerem eşidilip başlady. Oba adamlarynyň eline ot alyp, gijäň içinde monastyra tarap ýöremeginiň sebäbi ýöne bir gyş sowugy däldi. Olaryň ýüreginde gorky bardy. Gorky bolsa adamyň akylyndan öňe geçýärdi.

Mähelle monastyryň beýik derwezesiniň öňünde saklandy.

Derwezäň aňyrsynda uzyn hasa tutup, Keýlan Uitlok durdy. Ol ýaşyl saçly, syrly keşpli ýigitdi. Iki ýyl mundan ozal gyşyň gazaply gijeleriniň birinde monastyryň gapysyna geleninden bäri bu ýerde ýaşaýardy. Ol monastyryň goragçysydy.

Mähelläň öň hataryndaky daýaw nalçy elindäki demir çarşagyny ýokary galdyryp, derwezä tarap öňe ädimledi. Ol nämedir bir zatlary gygyryp, beýlekilerem özüne goşulmaga çagyrdy.

Keýlan ýerindenem butnamady.

Ol hiç hili doga okamady, kitaba-da ýüz urmady. Diňe hasasyny iki eli bilen tutup, bir gezek ýokary galdyrdy-da, soňra ujuny ýere urdy.

Şol bada oň duran ýeriniň töweregindäki toprak sarsdy. Derwezäň öňünde üýşüp ýatan ownuk daşlar, palçygyň bölekleri ýokaryk seçildi. Güýçli şemal birden ugruny üýtgedip, mähelläň üstüne urdy. Öň hatardaky üç adam deňagramlylygyny ýitirip, palçyga ýykyldy. Olaryň ellerindäki otlar hem öçüp, ýere gaçdy.

Keýlan öňküsi ýaly dik durdy. Hasasyny elinden goýbermän, mähelläniň öňünde ýol bermeýän diwar kimin saklandy.

— Jady... — diýip, Ketrin penjireden seredip, haýran galmak bilen pyşyrdady.

Ol kitabyny ýuwaşlyk bilen ýapdy.

— Kitapsyz, sözsüz... Diňe erkiň güýji bilen. Baş ruhany bärdekä, Keýlan beýle jadyny ulanmaga het edip bilmezdi.

— Baş ruhany üç gün bäri günortadaky geňeşde — diýip, Ewelin jogap berdi. Ol egnine ýapynjasyny atyp, gapyň ýanyna bardy. — Biz aşak düşmesek, Keýlan olary ýeke özi saklamaly bolar. Ýörüň!

***

Daşary çykyp, howla düşenlerinde sowuk şemal ýüzlerine urdy. Dem almagam kynlaşýardy. Monastyr Brakenmir ülkesiniň ilatly ýerlerinden uzakda, çuň jülgäň eňňidinde gurlan gadymy daş binalaryň biridi. Üç ýüz ýyl mundan ozal bu ýerde otuz töweregi ruhany bilen jadygöý ýaşapdyr. Indi welin monastyrda garry Baş ruhanydan, dört sany ýaş şägirt bilen goragçy Keýlandan başga hiç kim galmandy.

Keýlan gyzlaryň aýak sesini eşidip, yzyna öwrüldi.

— Men size içerde galyň diýipdim.

— Sen biziň goragçymyz, Keýlan, enekämiz däl — diýip, Sesiliýa donunyň ýeňlerini çermäp jogap berdi.

Ewelin demir derwezäň ýanyna bardy. Keýlan gyzlara ýol bermek üçin bir gapdala çekildi, ýöne hasasyny elinden goýbermedi. Oň ýaşyl saçlarynyň aşagyndan seredýän ýiti gözleri henizem mähelläniň üstündedi.

— Kethuda Harlan! — diýip, Ewelin mähellä ýüzlendi. — Gijäň ýarynda ot, ýarag bilen gapymyza gelmegiňiz nämäň alamaty? Monastyryň üstüne näme üçin gelendigiňizi düşündiriň!

Mähelläň arasyndan possun geýnen, gür çal sakgally, daýaw adam öňe çykdy. Ol ilki ýere ýykylyp-turýan adamlara, soňra Keýlana ýigrenç gatyşykly gorky bilen seretdi.

— Gorkuzjak bolma, gyz! — diýip, Harlan titräp duran sesini zordan saklady. — Patyşanyň salgyt ýygnaýjysy jenap Jonas bir sagat mundan öň «Ýabany Doňuz» myhmanhanasynyň otagynda öli tapyldy. Gapy içinden gulply, penjireleri bolsa çüýlenipdir. Özem edil daşa öwrülen ýaly gatap ýatyr. Gözleri açyk, agzy kül bilen doly!

Dört gyz bir-birine seretdi.

— Belki, ýüreginden tutandyr? — diýip, Rozalind sowukganlylyk bilen sorady. — Salgyt ýygnaýjylaram beýleki adamlar ýaly ölýäler ahyryn. Garrylykdanmy, keselçilikdenmi, ýa-da özüni bilmän içen arak-şerabyndanmy... Muň näme geň ýeri bar?

— Agzy kül bilen doly diýýän-ä! — diýip, mähelläň içinden biri gygyrdy. — Bedeninde ýara ýok, gan ýok. Diňe agzynda kül bar. Muny jadygöýlerden başga kim edip biler?

— Biz näme üçin ony öldüreli? — diýip, Ketrin arkaýynlyk bilen sorady. — Monastyryň ýerleri patyşalyk salgydyndan boşadylandyr. Biz oňa salgyt tölämizok. Biziň özümize degişli bolmadyk bir iş üçin salgyt ýygnaýjyny öldürmegimiziň nähili manysy bar?

Mähelle biraz dymdy. Ýöne adamlaryň ýüzündäki gahar henizem köşeşmändi. Gorky olary her hili pikire iterýärdi.

Harlan ýuwdundy.

— Baş ruhany nirede? Biz oň bilen gürleşmeli.

— Ol doga-dileg bilen meşgul. Daň atýança hiç kim ony biynjalyk edip bilmez — diýip, Ewelin arkaýyn jogap berdi.

Aslynda, ol ýalan sözleýärdi. Baş ruhany monastyrda ýokdy. Emma mähelle bu ýagdaýy bilse, olar öňündäki ýedi adamyň üstüne has beter topuljakdygy düşnüklidi.

— Şeýle-de bolsa, monastyrymyzyň adyna tegmil düşürmäge ýol bermeris — diýip, Ewelin sözüni dowam etdi. — Bizi jenap Jonasyň jesediniň ýanyna äkidiň. Biz oň nähili ölendigini anyklarys.

Harlan birsalym dymdy. Soňra gözüni Keýlana dikdi.

— Ýaşyl saçly şumluk bize ýoldaş bolmasyn. Ony obaň içinde göresimiz gelenok.

Keýlanyň ýüzünde hiç hili üýtgeşiklik bolmady. Ol hasasyny ýere diräp, iki eli bilen tutup:

— Gyzlar nirä gitse, menem şol ýere giderin — diýip, ol jogap berdi. — Isleseň, ýolumyzy kesip gör. Ýöne ýaňyja palçyga ýykylyp turan ýoldaşlaryňdan sora, ýene bir gezek synanyşmaga höwesleri barmyka?

Nalçy başyny aşak saldy. Harlan gaharly hüňürdäp, bir ädim yza çekildi.

— Bolýa! Diňe daň atýança. Eger şoňa çenli jogap tapmasaňyz, serhet goşunyna habar bereris.

Şeýlelikde, olar myhmanhana tarap ýola düşdüler.

***

«Ýabany Doňuz» myhmanhanasyna barýan ýol doňan tigir yzlaryndan we palçyga bulaşan aýak yzlaryndan doludy. Oba adamlary öňden barýardy. Dört gyz bilen Keýlan olaryň yzyndan ýöreýärdi.

Sesiliýa ýapynjasyna dolanyp, ýoldaşlaryna golaýlaşdy.

— Agzy kül bilen doly diýýä. Kitaplarda adamyň içini küle öwürýän jady barmy, Ketrin?

— Üçünji eýýamdan galan gadagan ýazgylarda «Köz dem» diýilýän jady bar — diýip, Ketrin jogap berdi. — Ol adamyň soňky demini içinden ýakýar. Ýöne ony ulanmak üçin jadygöý pidaň ýüzüni görmeli.

— Gapy içinden gulply bolsa, onda ganhor nähili giripdir? — diýip, Sesiliýa sorady.

— Belki, ol asla gapydan girmedikdir — diýip, Keýlan olaryň yzyndan jogap berdi. — Adamlar käte diňe öz gözleriniň görenine ynanýalar. Emma gören zatlarynyň hemmesi hakykat bolup çykanok.

Myhmanhanaň ýokarky gatyna çykyp, jesediň ýatan otagyna girdiler.

Otag kiçijikdi. Ortada agaç stol, oň üstünde ýarym içilen şeraply bulgur bilen öçen şem durdy. Ýerde bolsa elli ýaşlaryndaky bir adam arkanlygyna ýatyrdy. Egnindäki gara donuň matasy gymmatdy, ýöne köp ýol geçendigi sebäpli könelipdir. Seýrek saçly kellesi bir gapdala gyşarypdy. Gözleri açyklygyna galyp, potologa seredýärdi. Dodaklarynyň gyrasynda çal reňkli tozan bardy.

Harlan gapyň agzynda saklandy. Keýlan girelgede durup, otaga girýän-çykýanlara gözegçilik edip başlady.

— Hiç kim hiç zada elini degirmesin — diýip, Ewelin gyzlara duýdurdy. — Ilki bilen otagy gözden geçireliň. Rozalind, stola seret. Sesiliýa, gapy bilen penjireleri barla. Ketrin, sen meniň bilen bol.

Rozalind stola golaýlaşdy. Şemdanyň ýanynda açyk depder, oň golaýynda döwlen möhür bardy.

— Bu adam ýöne bir salgyt ýygnaýjy däl ýaly — diýip, Rozalind depderi synlap aýtdy. — Muň daşky jildi gymmat deriden tikilen. Möhürine-de serediň. Çal mumdan ýasalan bu nyşan Darkenmir serhet geçelgesiniň möhüri.

Ewelin geň galyp, oňa tarap öwrüldi.

— Brakenmiriň salgyt ýygnaýjysynyň Darkenmir bilen näme işi bolup biler?

— Belki, ol salgyt ýygnamakdan başga işler bilenem meşgullanandyr — diýip, Rozalind depderiň sahypalaryny gözden geçirdi. — Bu ýerde tölegleriň, harytlaryň, näbelli adamlaryň atlarynyň hasaby ýöredilipdir. Soňky ýazgy ýarym galypdyr.

Ol syýa çüýşesine seretdi. Çüýşe agdarylmandy. Galamam stoluň gyrasynda tertipli ýatyrdy.

— Ol birdenkä ölmändir — diýip, Rozalind sözüni dowam etdi. — Ýogsam galam elinden gaçardy, ýazgylary bulaşardy. Diýmek, gelen adam bilen arkaýyn gürleşen bolmaly. Ony tanaýan bolmagy-da mümkin.

— Onda ganhor nähili çykypdyr? — diýip, Sesiliýa gapyň ýanynda duran ýerinden sorady.

Ol demir sürgini gözden geçirýärdi. Sürgi iç tarapyndan ýapylan ýalydy. Oba adamlary gapyny döwüp açypdyrlar. Gapy bilen oň çarçuwasynyň arasynda palta bilen zaýalanan ýer görünýärdi.

Sesiliýa torbasyndan kiçijik jady kitabyny çykardy. Sahypalaryň birini açyp, demir sürgiň üstüne elini goýdy. Birnäçe gadymy sözi pyşyrdap okady. Soňra elini çalt yzyna çekdi.

— Bu gapyň sürgüsi içinden ýapylmandyr. Daşyndan ýapypdyrlar. Kimdir biri gapyny daşyndan çekip ýapandan soň, demire jady okapdyr. Sürgini ýerinden gozgatman, gulplapdyr.

— Diýmek, ganhor jadygöými? — diýip, Ewelin sorady.

— Muny entek bilemok — diýip, Sesiliýa jogap berdi. — Ýöne ulanylan jady gaty güýçli.

Şol wagt Ketrin jesediň başujunda dyza çöküp otyrdy. Ol adamyň ýakasyny seresaplyk bilen açdy-da, boýnundaky gök öwüsýän damarlara seretdi.

— Muň agzyndaky zat ýöne bir ojak küli däl. Ýakyndan serediň.

Ewelin egildi. Çal tozanyň içinde ownujak ýalpyldawuk bölejikler görünýärdi.

— Bu näme?

— Ýakylan gadagan ýazgyň küli — diýip, Ketrin jogap berdi. — Kimdir biri oňa jadyly ýazgy ýazylan kagyzy ýuwutdyrypdyr. Soňra şol ýazgydaky sözleri daşyndan okapdyr. Netijede, kagyz oň bokurdagynda ýanyp, küle öwrülipdir.

Ewelin aladaly nazaryny Ketrine dikdi.

— Şeýle zady biziň kitaplarymyzdan tapyp bolarmy?

Ketrin başyny ýaýkady.

— Ýok. Bu biziň monastyrda öwrenýän jadylarymyzdan däl. Muň usuly has gadymy. Darkenmirde ulanylýan gadagan jadylar bilen meňzeşligi bar.

Ol ýerinden turup, penjireden demirgazykdaky garaňky daglara seretdi.

— Bu Darkenmir derňewçileriniň jeza beriş usuly. Olar özlerine garşy çykan ýa-da syry paş eden adamlary şeýle jezalandyrýalar.

Otagyň içini agyr ümsümlik gaplap aldy.

Eger bu ýerde Darkenmiriň jellatlaryndan biri bolan bolsa, onda Jonasyň ölümi ýönekeý bir ganhorluk bolmaly däldi. Muň aňyrsynda has uly syr ýatyrdy. Iň erbedi, ganhor bu jenaýaty monastyrdaky ýaş jadygöýleriň boýnuna atmak üçin ähli yzlary bilgeşleýin galdyrypdy.

Şol wagt gapynyň daşyndan Keýlanyň sesi eşidildi:

— Çyralary öçüriň! Üçekde biri bar!

Sesiliýa bada-bat stoluň üstündäki şemi öçürdi. Otag garaňkylyga gaplandy.

Bir salymdan üçegiň üstünden ädim sesleri eşidildi. Kimdir biri jaýyň üstünde ýuwaşlyk bilen ýöreýärdi. Soňra aýak sesleri birden saklandy.

Keýlanyň hasasynyň ýere degýän sesi çykdy. Oň yzyndan bolsa gijäniň ümsümligini bölen gysga, ýiti ses eşidildi.

Gyzlar biri-birine seretdi.

Olar bu gijäň heniz uzak boljakdygyny aňdylar.

© Baýramgylyç Sapargylyjow